26/11/2010 20:49 (GMT+7)
Số lượt xem: 3959
Kích cỡ chữ:  Giảm Tăng

Nên giữ hay nên bỏ và giữ như thế nào, bỏ thì bỏ làm sao mà không đụng chạm đến vấn đề tự do tín ngưỡng tâm linh, đến chính sách dân tộc và việc bảo tồn di sản văn hóa truyền thống trong những lễ hội nói chung, và lễ hội "đâm, chém, chọi" trâu, lợn nói riêng?


Theo thống kê tính đến tháng 6/2010 của Bộ Văn hóa-Thể thao & Du lịch, hiện Việt Nam có 7.966 lễ hội chính thức, chia làm 5 loại: Lễ hội dân gian, lễ hội lịch sử cách mạng, lễ hội tôn giáo, lễ hội du nhập từ nước ngoài vào, lễ hội văn hóa thể thao & du lịch - loại hình lễ hội có từ khi đất nước đổi mới và hội nhập.

Trong số gần 500 lễ hội dân gian, thì số lượng lễ hội "đâm, chém, chọi" gia súc như trâu, lợn (heo)... không nhiều, chưa hết số đếm 2 bàn tay. Nhưng tính chất "đẫm máu" và bạo lực của mấy lễ hội này trong hiện tại và trong xu thế hội nhập, liệu có thích hợp khi thế giới luôn kêu gọi con người hãy sống hiền hòa, nhân bản, nền văn minh trong thế kỷ 21 tôn trọng tất cả sự sống trên trái đất?

Lễ hội "đâm, chém, chọi"

Lễ hội đâm trâu: Lễ hội truyền thống của các dân tộc Tây Nguyên. Hàng năm cứ sau mỗi mùa rẫy, bà con dân tộc thiểu số ở các buôn làng thuộc khu vực dãy Trường Sơn- Tây Nguyên và một số vùng khác thuộc miền Trung lại tổ chức lễ hội thần N'du và các vị thần khác nhằm tạ ơn các vị thần đã phù hộ cho dân làng trong một năm được bình an, mùa màng ấm no, mạnh khỏe hạnh phúc. Lễ "Sa-rơpu" (ăn trâu) thường gọi là Tết Thượng hay lễ Đâm Trâu được tổ chức từ tháng 12 đến tháng 3 âm lịch.

Lễ hội Đâm trâu với biểu tượng "cây nêu thần" là một sinh hoạt văn hoá dân gian nổi bật nhất, mang tính tổng hợp cao, có ý tưởng mong muốn cuộc sống ấm no, hạnh phúc, trở thành một nghi lễ độc đáo trong các ngày hội của buôn làng như lễ hội mừng lúa mới, mừng nhà rông, mừng được mùa.

Lễ hội đâm trâu
Đây là những ngày hội thực sự mang những nét văn hóa truyền thống như âm nhạc, sân khấu, múa hát, múa kiếm, nghệ thuật tạo hình, thể hiện rõ yếu tố cộng đồng, tình yêu thiên nhiên, thần linh được gắn với nhau chặt chẽ, là sự kế tục truyền thống văn hóa xa xưa của người Tây Nguyên. Từ người Stiêng, Bahnar, Cờ tu, Êđê, Xê đăng, Yẻh, Xeđrá đến người Brâu đâu cũng có lễ hội đâm trâu, dù nghi thức lễ hội mỗi nơi tuy có khác nhau nhưng mục đích thì giống nhau.

Họ dắt một con trâu khỏe mạnh, dáng đẹp, đem buộc chặt vào cột "Gingga" trước sân nhà Rông. Có một cây lồ ô tượng trưng cho tay thần, cắm cao chính giữa. Trói thêm một con heo lớn áp sát vào cột để chứng tỏ sự trù phú của buôn làng. Sau các màn múa hát họ bắt đầu đâm trâu.

Chàng nào chỉ đâm một nhát mà trâu chết ngay thì được khen ngợi. Trâu ngã xuống bắt đầu xẻ thịt chia đều cho từng bếp trong buôn làng. Một phần thịt trâu được dành lại ăn uống chung tại nhà Rông. Đầu trâu được gác lên cột lề. Sáng ngày sau còn có lễ rước đầu trâu lên nhà Rông. Đầu trâu được chẻ ra làm món ăn. Riêng cặp sừng được giữ lại và treo lên vách nhà Rông. Người làng còn lấy máu trâu hòa với rượu để rửa những bảo vật truyền kiếp nhà Rông...

Lễ hội chém lợn: Vào ngày 6.1 âm lịch, thuộc thôn Ném Thượng, xã Khắc Niệm, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Lễ hội liên quan đến tín ngưỡng phồn thực: Chém lợn tế thánh. Tục truyền rằng, có một vị tướng cuối đời Lý tên Lý Đoàn Thượng, khi đánh trận chạy đến vùng núi này đồn trú đã chém lợn rừng nuôi quân.

Từ đó, người dân đã mở hội chém lợn hằng năm để tưởng nhớ đến người có công khai khẩn vùng đất hoang vu này. Theo tín ngưỡng dân gian của vùng quê Kinh Bắc, máu lợn trong lễ tế thánh tượng trưng cho sự sung túc, khả năng sinh sản, sức sống tràn trề, mùa màng bội thu...

Lễ hội chém lợn
Lễ hội "Chạy lợn" làng Diền. Được tổ chức từ ngày 5-8/1 âm lịch tại Phú Yên, Hà Nội. Tái hiện cảnh đức Thánh Cao Sơn Đại Vương khao quân trước khi lên đường dẹp giặc. Thời Vua Hùng, tướng Cao Sơn Đại Vương trong một lần hành quân qua làng Diền đã nghỉ qua đêm tại đình Thượng, các bô lão trong làng xin được làm cỗ khao quân.

Tướng quân đồng ý nhưng với yêu cầu phải làm thật nhanh để còn kịp hành quân đuổi giặc. Kể từ đó, lễ hội Chạy lợn được tổ chức 5 năm/ lần nhằm tưởng nhớ việc này.

Ngay sau khi có trống lệnh, 3 xóm, hay còn gọi là giáp (trước năm 1945 là 5 xóm), mỗi xóm có một đội gồm 21 người được phân công đảm nhiệm các phần việc mổ lợn và bày cỗ, sao cho trong vòng từ 2-3 phút phải có một mâm cỗ đủ 9 đĩa dâng lên Thánh, với thủ, đuôi, bát tiết, các miếng thịt vuông vức khoảng 10 cm2 (tề mông, gàu o (ức), gàu bụng), cùng tim, phổi, bầu dục, lá lách... Và nhất thiết phải có lá mỡ chài phủ lên thủ lợn (ngậm đuôi) để trang trí mâm cỗ, mới được chấm điểm.

Lễ hội chọi trâu: Được tổ chức ở một số địa phương như Đồ Sơn- Hải Phòng vào ngày 9.8 âm lịch hàng năm, Hải Lựu- Lập Thạch- Vĩnh Phúc vào ngày 7.1 âm lịch, Phù Ninh- Phú Thọ mới đựơc phục hồi năm 2009 sau 60 năm gián đoạn, diễn ra từ ngày 14-15.2 âm lịch. Ngoài ra lần đâu tiên Lễ hội chọi trâu được diễn ra tại Nghi Thái- Nghi Lộc- Nghệ An vào ngày 17/9/2010.

Người huấn luyện, phủ cờ đỏ lên đầu trâu, mình trâu để cho trâu quen dần với không khí. Bắt đầu từ hai phía của sới chọi, "ông trâu" được dẫn ra có người che lọng và múa cờ hai bên. Khi hai "ông trâu" cách nhau 20m, người dắt nhanh chóng rút "sẹo" cho trâu rồi khẩn trương thoát ra ngoài sới chọi. Hai trâu lao vào nhau với tốc độ khủng khiếp, hai đôi sừng đập vào nhau kêu chan chát... Cứ thế, 2 trâu chọi nhau quyết liệt giữa tiếng hò reo vang dậy của hàng ngàn khán giả.

Kết thúc lễ hội chọi trâu con thắng làm một cuộc rước giải về đình làm lễ tế thần. Tất cả mọi người dân đều theo, tập tục của từng địa phương, các trâu tham gia chọi, dù thắng, dù thua, đều phải giết thịt. Lấy một bát tiết cùng một ít lông của trâu (mao huyết) để cúng thần, sau đó đổ xuống ao để tiễn thần. Mọi người cùng ăn chúc phúc. Truyền rằng, sau khi ăn thịt con trâu thắng cuộc, mọi người sẽ gặp được may mắn, đặc biệt là những người dân đi biển.

Hội chọi trâu Đồ Sơn
Hai mặt của lễ hội

VN có một bề dày lịch sử dựng nước và giữ nước, có một "đại gia đình" 54 dân tộc anh em và trên hết là niềm tự hào về một nền văn hiến 4000 năm với những đặc trưng của nền văn minh lúa nước. Những truyền thuyết, huyền thoại được truyền lại như dấu ấn của bản lĩnh, khí phách kiên cường trước mọi thử thách cả thiên tai, địch họa, để rồi dần lắng đọng, kết tinh rồi thăng hoa thành những tinh hoa trong cuộc sống tâm linh, trong bản sắc văn hóa của dân tộc.

Những lễ hội dân gian truyền thống là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân VN. Nó cũng như một sợi dây nối quá khứ với hiện tại và tương lai, làm một cái nền vững chắc để người dân VN có thể đương dầu với mọi sóng gió "đồng hóa", "hòa tan" của các thế lực ngoại bang, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, di sản vô giá để chiến thắng mọi cường quyền, bạo lực, giữ gìn đất nước VN độc lập, trường tồn, vững mạnh.

Nhưng, lễ hội cũng có những mặt trái của nó, nếu như quá lạm dụng vì một mục đích ngoài văn hóa. "...Với nhiều lý do khác nhau, đã và đang xuất hiện xu hướng nâng cấp lễ hội lên tầm cao hơn như cấp quốc gia, festival. Việc áp đặt suy nghĩ chủ quan, đưa các yếu tố hiện đại không phù hợp vào nội dung của lễ hội dân gian, sự can thiệp quá sâu và cụ thể của các cấp chính quyền vào lễ hội... dẫn đến hiện tượng đáng cảnh báo là làm đơn điệu hóa, trần tục hóa, quan phương hóa và thương mại hóa lễ hội...Trích tổng kết Hội thảo công tác quản lý lễ hội dân gian, (2/6/2010 tại Hải Dương)

Cũng vì nhiều "biến thể" không giữ tòan vẹn ý nghĩa nguyên thủy của lễ hội mà nhiều lễ hội đã trở thành những "hủ tục" gây nhiều tranh cãi. Đặc biệt là những lễ hội có hình thức "đâm, chém, chọi" các gia súc, vật nuôi, với những cảnh "đầu rơi, máu chảy", chỉ chú trọng thuần túy đến cảnh đâm giết, xem nhẹ các hoạt động khác, làm biến tướng dẫn đến hiểu sai về mục đích, tính chất của lễ hội chưa kể cảnh tượng "cuồng nộ" của những người tham gia vào các lễ hội đó đã một phần nào gây ra hình ảnh phản cảm của một lễ hội mang tính tâm linh, tế lễ thần linh nguyên gốc.

Nên giữ hay nên bỏ và giữ như thế nào, bỏ thì bỏ làm sao mà không đụng chạm đến vấn đề tự do tín ngưỡng tâm linh, đến chính sách dân tộc và việc bảo tồn di sản văn hóa truyền thống trong những lễ hội nói chung, và lễ hội "đâm, chém, chọi" trâu, lợn nói riêng?

Ý kiến một số nhà văn

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng: Tôi không thích những trò này. Dã man quá. Đúng là một lễ hội truyền thống mang tính tâm linh, nhưng bây giờ thành như một thú vui, nhiều người thích, không thể bỏ được.

Nhưng theo tôi, không nên phát huy mấy lễ hội "bạo lực" này, chứng kiến cảnh đám đông con người đứng nhìn con vật bị trói, bị đâm be bét máu, hò hét vui vẻ, phấn khích, thấy sao tàn nhẫn. Thiết nghĩ, nên dần bỏ mấy lễ hội "đâm, chém, chọi" này, và bảo tồn theo kiểu bảo tàng dân tộc học như một di sản "phi vật thể", chứ không nên hiện thực quá thành "vật thể" mà vô hình khuyến khích sự "khát máu" không phù hợp với văn minh thế kỷ 21.

Nhà thơ Lê Giang: Từ lâu tôi đã than phiền về mấy lễ hội, nhất là lễ hội đâm trâu ở Tây Nguyên. Thà giết mổ, ăn thịt con vật một cách bình thường, chứ hành hạ nó một cách dã man như thuở xa xưa nguyên thủy mông muội, rồi xẻ thịt ăn.

Tôi thấy nên để mấy lễ hội có giết chóc kiểu "đâm, chém, chọi" như hiện thời vào bảo tàng, đừng lấy cớ giữ gìn, phát huy rồi tìm cách phát triển lên. Tôi không thấy tác dụng của vấn đề văn hóa tâm linh, nó đã bị mai một bới nhiều thứ ngoại lai làm biến tướng, mà chỉ thấy cái sự hung dữ của con người.

Nhà văn, dịch giả Phan Nhật Chiêu: Tôi chưa một lần tham dự trực tiếp mấy lễ hội đó, nhưng có theo dõi qua các phương tiện truyền thông. Và tôi cũng đã quyết định không tham gia xem mấy lễ hội "đẫm máu" đó. Tôi nhớ vở kịch của Tagor: Lễ máu. Ông lúc nào cũng phản đối những lễ hiến tế bằng sinh mạng (cả con người và con vật). Ông viết vở kịch vào thời kỳ chiến tranh, nên ông cho chiến tranh là một sự khai triển lễ hiến tế máu. Thật sự của lễ hiến tế máu là lễ tế thần bạo lực.

Theo ý tôi, mấy lễ tế có "máu" này không thể bỏ được vì dính dáng đến nhiều vấn đề về dân tộc và văn hóa tín ngưỡng. Nhưng không nên phát huy, quảng bá rầm rộ. Không thể xem như đây là nét đẹp của văn hóa dân tộc mà khai thác nhằm thu hút du lịch. Những lễ hội như thế này nên ở trong phạm vị nhỏ hẹp, như một phong tục của làng xã, không nên khuếch trương lên, rồi thành một cuộc biểu diễn trò sát sinh trứơc mặt con người.

Nhà văn Mường Mán: Thật sự mấy lễ hội đó không có tính nhân bản, không phù hợp với cuộc sống văn minh bây giờ. Tại sao không mô phỏng lại, và bảo tồn theo một cách nhân văn hơn, ví dụ như kiểu làm hàng mã, diễn lại trò, mà cứ phải hiện thực hóa cảnh đâm chém.

Con vật cũng có quyền tồn tại như con người. Cái phần là "thực phẩm" để nuôi con người thuộc một khía cạnh khác, giết mổ trong lò mổ, hay khuất mặt người ăn thịt. Đàng này hò reo, la hét trước sự bất lực của con vật đang bị đâm, chém, máu me đầm đìa... Dã man quá. Theo tôi, có bỏ lễ hội này cũng chẳng mất đi đặc trưng văn hóa quốc gia.

Nhà văn trẻ Trương Anh Quốc: Nếu lễ hội đâm trâu mà diễn ra ở TP.HCM thì không ai chấp nhận được, như khi nó ở mấy buôn làng Tây Nguyên thì lại khác. Nhưng đúng là so với "nguyên gốc" thì lễ hội đã bị mất gốc rồi, vì người ta đã làm biến thái nó, phục vụ cho mục đích biểu diễn, du lịch- thương mại nhiều hơn.

Nên ý nghĩa của nó cũng mai một, đôi khi còn phản tác dụng. Tôi chỉ ví dụ như voi Tây Nguyên, là để kéo gỗ, chở đồ... nhưng bây giờ người ta bóc lột sức của nó để phục vụ du lịch, chở khách đi tham quan, ròng rã cả ngày, cả tháng, năm... mà không được chăm sóc đầy đủ.

Tôi chỉ nghĩ là không nên cổ súy cho những lễ hội như vậy. Và du lịch đừng can thiệp vào mà làm biến chất của lễ hội. Từ một ý nghĩa tâm linh tích cực mà trở thành sự tàn nhẫn của con người.

Có lẽ cần phải nhìn nhận lại một cách nghiêm túc "thấu tình, đạt lý" về việc bảo tồn, phát huy những lễ hội "đâm, chém, chọi"... các con vật trong chuỗi các lễ hội dân gian truyền thống. Đễ lễ hội không bị biến tướng ý nghĩa và trở thành nơi có thể là mầm mống của bạo lực đang rất phổ biến trong cuộc sống xã hội hôm nay. Và cũng là phù hợp với văn minh của kỷ nguyên mới, khi VN đang hội nhập với thế giới, cùng đối thoại với các nền văn minh khác của nhân loại.

Nguon: http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2010-11-25-le-hoi-dam-chem-thoi-hoi-nhap


Trên Facebook

 

Âm lịch

Ảnh đẹp

Từ điển Online

Từ cần tra:
[Dịch văn bản]
Tra theo từ điển: